من متهم می‌کنم…!

وقایع این روزها را که دنبال می‌کنم ناخودآگاه یاد کتاب در جستجوی زمان از دست‌رفته‌ی مارسل پروست می‌افتم. بیشتر از همه هم قسمت‌های مربوط به ارجاعات تاریخی به وقایعی که معروف به «جنجال دریفوس» شد. اهل تاریخ نیستم و به همین خاطر برایم جالب است که روایت یک رمان‌نویس از ماجرای تاریخی دریفوس این مقدار به یادم مانده و این روزها ذهنم را به خودش درگیر کرده.  

پروست ماجرای رسوایی سیاسی دریفوس را به‌خوبی دستمایه‌ی رمانش کرده. آلفرد دریفوس افسر یهودی ارتش فرانسه در سال ۱۸۹۴ در بحبوحه یهودستیزی در اروپا در فرانسه متهم به خیانت – جاسوسی برای آلمان – و به جزیره دورافتاده‌ای در گویان فرانسه تبعید شد. ماجرای رسوایی دریفوس جامعه فرانسه را دوشقه کرد. اکثریتی که دریفوس را خائن می‌دانستند و اقلیتی که او را بی‌گناه و قربانی فساد دستگاه قضا. بحث روز جامعه‌ی بورژوا هم برای مدت‌ها ماجرای دریفوس بود. جنجال‌ها و بحث‌هایی که انعکاس آن به خوبی در رمان در جستجو هویدا است. 

اما به‌یاد ماندنی‌ترین واقعه در ماجرای دریفوس مربوط به اقدامی است که امیل زولا – نویسنده و روشنفکر نام‌آور رمان ژرمینال – در حمایت زودهنگام از دریفوس، بی‌گناهی او و انتقاد از حاکمیت فرانسه و جامعه کشور خود انجام داد. صفحه یک روزنامه «بامداد» در ۱۳ ژانویه ۱۸۹۸ – یعنی چهار سال بعد دادگاهی شدن دریفوس – به مقاله‌ای اختصاص داشت به قلم زولا تحت عنوان درشتی که طنین آن تا به امروز هم شنیدنی است: «من متهم می‌کنم…!» مقاله به شکل نامه‌ای خطاب به رئیس‌جمهور وقت فرانسه نوشته شده بود و حاکمیت فرانسه را به یهود‌ستیزی متهم کرده و به بی‌گناهی دریفوس دلالت می‌کرد. اما تنها در سال ۱۹۰۶ است که مقامات فرانسه در نهایت با بازنگری پرونده دریفوس به بی‌گناهی او حکم مجدد دادند. زولا هم بیش از یک ماه پس از نوشتن آن مقاله در صفحه نخست روزنامه فرانسوی به اتهام افترا دادگاهی شد و از ترس زندان به انگلستان گریخت و یک سالی در تبعید پناه گرفت.

قضاوت اشتباه اکثریت یک جامعه، واکنش فردی یک روشنفکر و یهود‌ستیزی وقت جامعه فرانسه دست‌خوش قسمت‌هایی از رمان در جستجو مارسل پروست است – وقایعی که سال‌های پیش از وقوع جنگ جهانی اول اتفاق افتاد. انعکاس ماجرای دریفوس در قرن ۲۱ هم دیده می‌شود؟ در جهان امروز دریفوس قرن ۲۱ ما کیست و کجاست؟ امیل زولای ما چرا نامه‌اش را نمی‌نویسد؟ این روزهای مشوش چه جرسی در خود پنهان دارد و چه فریادی و چه محملی؟