شاپرک شجری‌زاده و من – ده سال پیش از این و خاطرات روزهای گذشته

ماجرای شاپرک شجری‌زاده – از دختران خیابان انقلاب که بخاطر شرکت در اعتراضات علیه حجاب اجباری دستگیر شد و به دو سال زندان محکوم شد و حالا از ایران خارج شده و گویا در پارلمان کانادا صحبت کرده – بیش از هر چیزی من را یاد خودم می‌اندازد. در دبیرستان البرز کرج ریاضی‌-فیزیک می‌خواندم که به روزنامه‌نگاری علاقه‌مند شدم. عاشق یکی از همکلاسی‌هایم شده بودم که روزنامه مدرسه‌ای درست می‌کرد. عشق به او من را هم به روزنامه‌نگاری علاقه‌مند کرد. دبیرستان یک اتاق بهم داد، یک کامپیوتر برایم خرید و یک پرینتر – اولین کامپیوتر و پرینتر مدرسه. شدم سردبیر گاهنامه چکاد البرز. چهار شماره در آوردم. یکی از مهم‌ترین مطالبم مصاحبه‌ای بود با شهردار کرج. تو مدرسه کلی اسم برای خودم در کردم.

دو سال بعد قرعه این‌طور رقم خورد که مهندسی راه‌آهن (مکانیک) دانشگاه علم و صنعت قبول بشوم. از روز اول تکلیفم را مشخص کرده بودم. از ترس سربازی مهندسی را ول نکنم اما اهتمامم را بگذارم روی روزنامه‌نگاری. ترجمه یک مطلب فرهنگی گاردین و انتشارش در روزنامه شرق اولین مطلبی بود که در یک روزنامه کشوری منتشر کردم. علاقه‌ام از همان دوران عشق به همکلاسی به ادبیات بود – روزنامه‌نگاری ادبی کردم. وبلاگ درست کردم. اسمش بود سیب گاززده.

۲۱ سالم بود. کلی سابقه پیدا کرده بودم. شرق. اعتماد. شهروند امروز، اطلاعات فرانسه و خبرگزاری فارس. همه‌شان ادبی. جاه‌طلب بودم. می‌خواستم به انگلیسی یا فرانسه برای یک جای دهن‌پرکنی بنویسم. همان سال وقتی شرق را بستند، زنگ زدم گاردین. درباره توقیف شرق مطلب نوشتم. اولین مطلبم بود در یک روزنامه درست‌درمون خارجی. مطلب ۲۳ اکتبر ۲۰۰۶ منتشر شد. امروز وقتی خواستم آرشیو مطالب گاردینم را در سایت ورق بزنم تا مطلب اول را پیدا کنم متوجه شدم که مطلب ۱۲۲۷ام بود. برای لوموند هم مطلب نوشتم. یکی درباره سانسور کاریکاتور در ایران (درباره مانا نیستانی و گل آقا و نیک‌آهنگ کوثر) و همینطور ممیزی کتاب (محمود دولت‌آبادی و سپانلو و مدیا کاشیگر). هیچ‌وقت در عمرم از کشور خارج نشده بودم. جاه‌طلب بودم اما، عشق خارج هم داشتم.

اعتراضات ۸۸ همزمان شد با شروع درست‌درمون همکاری من با گاردین. حق‌التحریری. وقتی خبرنگاران خارجی از ایران اخراج شدند، من همچنان می‌نوشتم. با اسم خودم. ۲۳ سالم بود. ایرانی بودم. برعکس بقیه خبرنگاران خارجی مجوز ارشاد هم نداشتم. سرم در‌د می‌کرد. شخصا هم اتفاقات برایم مهم بود. ماجرا برای همه مهم بود. بعد ماجرای قتل ندا آقا سلطان، جز اولین کسانی بودم که تونستم آدرس خونه‌اش را پیدا کنم. یک مطلب نوشتم برای گاردین که آن موقع بدون اسم منتشر شد. تنها نوشتند «یک خبرنگار در تهران». چهار روز بعد مرگش منتشر شد با یک عکس از بیرون منزل پدر و مادرش که خودم گرفتم. چند وقت بعد رفتم لندن دو هفته، بعد برگشتم تهران، بعد دوباره رفتم لندن و با ویزای توریستی در لندن اقامت داشتم. بعد آنتونی توماس و اچ‌بی‌او بهم پیشنهاد دادند که درباره‌ی ندا فیلم بسازم. ده سال پیش این روزها برگشتم تهران و یک ماهی مخفیانه در حال فیلمبرداری بودم با یک هندی‌کم. کارم اصلا فیلم‌برداری نبود. بلد نبودم فیلم بگیرم. زاویه دوربین نمی‌دانستم چی هست. پانزده حلقه فیلم گذاشتم تو چمدان و ایران را ترک کردم. الان کمتر از ده سال هست که برنگشته‌ام.

فیلم در نهایت فیلم من نبود. کارگردان و نویسنده‌اش یکی دیگر بود. اشتباهم این بود که قبول کردم خودم هم داخل فیلم باشم. آن موقع هنوز متوجه نبودم چرا برای آن‌ها این موضوع فیلم را جذاب‌تر می‌کرد. نه گفتن بلد نبودم. وقتی اولین نسخه فیلم را دیدم از عصبانیت نمی‌توانستم حرف بزنم. -من – این جوان ۲۳ ساله – تته‌پته. خلاصه فیلم درآمد. جایزه گرفتند. جایزه گرفتم. کلی برایم دست زدند. کلی تشویقم کردند. حالا که نگاه می‌کنم، خوشحالم که اولین کسی بودم که رفتم خانه ندا و از اتاقش و لباس‌هایش فیلم گرفتم. افتخار می‌کنم به اینکه در گفتن حقیقت نقش داشتم اما در همین حین می‌فهمم که چقدر تصمیمم در شرکت در این فیلم که فیلم من نبود اشتباه بود. فیلم آن‌طور نبود که اگر من کارگردان و نویسنده بودم می‌ساختم. فیلم یکی دیگر بود. علی‌رغم موفقیت و دوستان تازه در اچ‌بی‌او عطای فیلم و فیلم‌سازی را به لقایش بخشیدم. برگشتم سراغ نوشتن. بعد ماجرای فیلم اعلام پناهندگی کردم. پناهنده سیاسی شدم. بالاخره باید یک‌طور می‌ماندم در این کشور تازه. دو ماه طول نکشید که پناهندگی‌ام مورد موافقت قرار گفت. زندگی تازه در غربت شروع شد. به زودی دهمین سالروز این جدایی خواهد آمد.

پول نداشتم برای ادامه تحصیل. یکی از اساتید یک هفته بعد شروع دانشگاه زنگ زد که چرا نیامدی. گفتم پول شهریه را ندارم. برایم بورس گرفت از یکی از موسسات وابسته به جورج سوروس. فوق لیسانس روزنامه‌نگاری خواندم. در طول این مدت هم کماکان حق‌التحریری برای گاردین می‌نوشتم – وقتی دانشگاه نبودم می‌آمدم دفتر روزنامه. برای خودم میز داشتم. امور زندگی می‌گذشت با سختی. بعد دانشگاه گاردین قرارداد یک‌ساله بست برای اولین بار. با یکی دو جای دیگر هم همکاری می‌کردم. یک مدتی برای ایران‌وایر نوشتم. بعد گاردین استخدام دائمم کرد. دیگر تمرکزم را گذاشتم روی گاردین کلا. گه‌گاهی برای مصاحبه‌ای چیزی جایی دعوت می‌شدم.

ماجرای پناهندگی را به غیر یکی دو سه نفر به کسی نگفتم. خجالت می‌کشیدم بگم. چقدر این خجالت کشیدن اشتباه بزرگی است. چقدر طول می‌کشد تا آدم بالاخره بزرگ شود، خودش را پیدا کند. دو سال پیش بالاخره بریتانیایی شدم. به غلط فکر می‌کردم فصل پناهندگی در زندگی من به کلی بسته شده. دیگر می‌توانم کامل ازش فرار کنم – از این خجالت. خوشحالم که قدرت این را پیدا کردم که مثل همه موضوعات قبلی خودم اولین کسی باشم که این ماجرا را درباره خودم رو کنم. کلاس رانندگی می‌رفتم. موقع اشتباه پام رو می‌گذاشتم روی گاز بجایی که سرعت را کم کنم. مربی‌ام گفت: مهم این نیست که اشتباه کردی، مهم این هست که قدم بعدی‌ات چی هست. بزرگترین درس زندگی‌ را بهم داد. قَالَ رَبِّ إِنِّی ظَلَمْتُ نَفْسِی فَاغْفِرْ لِی.